19 marca 2012 r. w Collegium Novum Uniwersytetu Jagiellońskiego pod patronatem medialnym Nowej Europy Wschodniej oraz portalu o Partnerstwie Wschodnim eastbook.eu odbyła się konferencja naukowa „Ukraina wobec imperium sowieckiego – historia i pamięć”. Wydarzenie organizowane przez Zakład Historii Europy Wschodniej i Koło Naukowe (W)Koło Rosji UJ przy współpracy Instytutu Wschodnich Inicjatyw i Koła Naukowego Ukrainistów zgromadziło najlepszych polskich specjalistów od historii Europy Wschodniej, którzy spierali się na temat roli ZSRS w ukraińskiej historii i pamięci. Niestety wskutek problemów natury rodzinnej w ostatniej chwili z udziału w dyskusji zmuszony był zrezygnować dr Andrij Portnow, skutkiem czego w dyskusji zabrakło głosu strony ukraińskiej. Nie oznacza to bynajmniej, że wskutek tego dyskusja straciła znamiona obiektywizmu. Udało się tego uniknąć z racji faktu, że zaproszeni eksperci zaprezentowali odmienne stanowiska wobec omawianych kwestii.

Szczególnie mocno widać to było w pierwszej dyskusji zatytułowanej „Czy Ukraińska Powstańcza Armia walczyła z Sowietami?” żywo prowadzonej przez Jana Jacka Bruskiego. Pytanie to będące swoistym rodzajem intelektualnej prowokacji (wszak UPA prowadziła działania zbrojne przeciw komunistom) skłoniło uczestników do próby umiejscowienia walki zbrojnej tej formacji przeciw Sowietom w szerszym kontekście. Ewa Siemaszko podkreślała znaczenie czystki etnicznej prowadzonej przeciw ludności polskiej w działalności UPA zestawiając liczby dotyczące ilości starć ukraińskiej partyzantki z Sowietami z akcjami przeciw ludności polskiej na Wołyniu. Grzegorz Motyka nie negując ludobójstwa, dokonał ciekawego zestawienia pomiędzy działalnością UPA, a walkami Leśnych Braci na Litwie, na Łotwie i w Estonii podkreślając stosunkowo powszechny charakter ukraińskiego ruchu oporu po 1944 r. Andrzej Zięba zwrócił z kolei uwagę na rolę myśli imperialnej oraz środków przymusu w ideologii i działalności OUN-UPA. Podkreślał on również znaczenie procesów manipulacji pamięcią w tworzeniu mitu UPA jako siły antyniemieckiej, antysowieckiej i propolskiej. Problem pozytywnej pamięci o UPA w odmienny sposób rozpatrywał Grzegorz Motyka, który podkreślał rolę represji sowieckich po 1945 r. na zachodniej Ukrainie w tworzeniu pozytywnego obrazu ruchu banderowskiego. W wypowiedziach prof. Motyki można było zauważyć też rozróżnienie pomiędzy upamiętnieniem zwykłych żołnierzy ukraińskiej partyzantki, a stawianiem pomników przywódcom integralnego ukraińskiego nacjonalizmu. O ile dla tej pierwszej formy upamiętnienia Motyka znajdował pewne zrozumienie to obecne formy kultu UPA realizowane przez partię „Swoboda” jednoznacznie potępił, dopatrując się w nich przejawów neofaszyzmu. Pozostali uczestnicy debaty zdecydowanie odrzucili możliwość odrzucenia spuścizny integralnego nacjonalizmu i przyjęcia części dziedzictwa UPA.  W tym miejscu można zauważyć, że choć zabrakło w dyskusji uczonych ukraińskich to w bardzo podobnym duchu przebiegałaby zapewne dyskusja pomiędzy Johnem Paulem-Himką, a Jarosławem Hrycakiem czy Mykołą Riabczukiem.

Również w drugiej dyskusji poświęconej roli Związku Sowieckiego w ukraińskiej pamięci dyskutanci poruszyli rozmaite aspekty omawianego zagadnienia. Tomasz Stryjek zwracał uwagę na podobieństwa między ukraińskim doświadczeniem historycznym, a losem republik bałtyckich. Podkreślał on jednakże przy tym uwagę, że współczesne problemy Ukraińców z pamięcią wynikają z braku doświadczenia państwowego w okresie międzywojennym, które mieli Bałtowie. Profesor Nowak z kolei zwracał uwagę na niebezpieczeństwa związane z zawłaszczeniem pozytywnych elementów pamięci Związku Sowieckiego przez Rosję. Przykładem takiego postępowania była jego zdaniem wypowiedź Władimira Putina z 19 grudnia 2010 r., w której ówczesny premier Federacji Rosyjskiej stwierdził, że Rosjanie wygraliby wojnę z III Rzeszą nawet bez udziału Białorusinów i Ukraińców.

Dyskutowane zagadnienia zapewne jeszcze nieraz odżyją w tym roku. 14 października obchodzona będzie symboliczna siedemdziesiąta rocznica stworzenia UPA. Niecałe dwa tygodnie później Ukraińcy wybiorą parlament na kolejną kadencję. Pamięć o Związku Sowieckim niewątpliwie odegra niebagatelną rolę w tych wydarzeniach. Wobec tej konstatacji pewnym jest, że dyskusje o spuściźnie sowieckiej będą odbywać się na Ukrainie. Miejmy nadzieję, że perspektywa ta nie przestanie być podejmowana również i w Polsce.     

Marek Wojnar

Zdjęcia: Aleksandra Zięba